PENNY DREADFULS: ΟΙ ΑΝΑΤΡΙΧΙΛΕΣ ΤΗΣ ΠΕΝΤΑΡΑΣ

Τα penny dreadfuls, ή οι «ανατριχίλες της πεντάρας» σε ελεύθερη απόδοση, εμφανίστηκαν στη Μεγάλη Βρετανία στα τέλη του 19ου αιώνα προκαλώντας ένα άνευ προηγουμένου εκδοτικό φαινόμενο. Επρόκειτο για φθηνού κόστους δραματοποιημένες διηγήσεις σε συνέχειες που απευθύνονταν κατά κύριο λόγο στα κατώτερα στρώματα.

Τα θέματα με τα οποία καταπιάνονταν ήταν κατά κύριο λόγο γκροτέσκα, διανθισμένα με υπερβολές με αποκλειστικό στόχο την πρόκληση δέους και εντυπωσιασμού. Συνήθως παρουσίαζαν ακραία και τρομακτικά περιστατικά, κατά συρροή δολοφονίες και κάθε είδους φρικαλεότητες, αντλώντας το περιεχόμενό τους συχνά από αληθινά περιστατικά που διαδραματίζονταν στα σκοτεινά σοκάκια του βικτωριανού μητροπολιτικού Λονδίνου. Τα επεισόδια κυκλοφορούσαν σε εβδομαδιαία βάση και αποτελούνταν από 8 έως 16 σελίδες, οι οποίες συνοδεύονταν από κείμενο και πλούσιες εικονογραφήσεις. Στην πρώτη σελίδα δέσποζε ο τίτλος με μεγάλα γράμματα και μια μεγάλη ασπρόμαυρη εικονογράφηση χαρακτηριστική με το θέμα και την υπόθεση του επεισοδίου.

pennydreadfulcover

Εξώφυλλο από περιοδική έκδοση penny dreadful της εποχής

Οι πρώτες εκδόσεις εμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1830 και έγιναν αμέσως αγαπητές από τα εργατικά στρώματα στα οποία κατά κύριο λόγο απευθύνονταν. Αγαπήθηκαν εξίσου όμως κι από πολλούς αναγνώστες που ανήκαν σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα, γεγονός που αναμφισβήτητα συνετέλεσε θετικά στη διάδοσή τους. Ο αριθμός των τίτλων που εκδίδονταν αυξήθηκε κατακόρυφα μέσα στις δεκαετίες 1830 και 1850. Συγκεκριμένα, μέχρι τα τέλη του 1850 υπήρχαν ήδη πάνω από 100 εκδότες penny dreadfuls. Ο πρώτος τίτλος της πεντάρας, “Lives of the Most Notorious Highwaymen, Footpads, &c.”, δημοσιεύτηκε το 1836 με κεντρικό θέμα τις περιπέτειες διαβόητων ληστών και λοιπών κακοποιών. Γνώρισε μεγάλη επιτυχία και ολοκληρώθηκε σε εξήντα επεισόδια.

Η πιο επιτυχημένη εμπορικά σειρά ήταν το “Mysteries of London του G W M Reynolds. Η σειρά ξεκίνησε το 1844 και γνώρισε μεγάλη επιτυχία επί 12 συνεχή έτη, δημοσιεύοντας 624 τεύχη. Μεγάλο μέρος της επιτυχίας της οφειλόταν στο θέμα της που καταπιανόταν με τη ζωή στο Λονδίνο του δέκατου ένατου αιώνα. Παρουσίαζε την πόλη ως ένα ξεχωριστό μωσαϊκό αντιθέσεων. Οι ιστορίες αναδείκνυαν με γλαφυρότητα την εγκληματικότητα και την ανέχεια των λονδρέζικων φτωχογειτονιών καθώς και την ασυδοσία και τη σπατάλη που χαρακτήριζε τους πλούσιους κατοίκους της πόλης. Ακόμα και σήμερα η συγκεκριμένη σειρά παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον αφού θεωρείται ως ένα από τα πρώτα δείγματα steampunk κειμένου.

O SIR VARNEY, ΕΝΑΣ ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΒΡΙΚΟΛΑΚΑΣ

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις είναι το “Varney the Vampyre; or, the Feast of Blood“. Αποτελείται από 220 τεύχη που δημοσιεύτηκαν μεταξύ 1845 και 1847 και διηγούνται με έντονα μελοδραματικό τόνο τις ιστορίες ενός αριστοκράτη βρικόλακα, του Σερ Φράνσις Βάρνι, ο οποίος καταδιώκει με εμμονή την οικογένεια των Μπάνεργουορθς. Η πατρότητα του κειμένου δεν έχει πλήρως εξακριβωθεί καθώς το έργο άλλοτε αποδίδεται στον James Malcolm Rymer και άλλοτε στον Thomas Preskett Prest. Όλα τα τεύχη, όγκου περίπου 876 σελίδων, δημοσιεύτηκαν το 1847 σε μία συγκεντρωτική έκδοση σε μορφή βιβλίου.

Varney the Vampire

Ο βρικόλακας Βάρνι επί τω έργω…

Το “Varney the Vampyre θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό στον λογοτεχνικό κανόνα, ιδιαίτερα στην κατηγορία του γοτθικού τρόμου, όχι τόσο για την ποιότητα της γραφής ή την ευρηματική πλοκή του αλλά για το ρόλο που διαδραμάτισε στην εξέλιξη της βαμπιρικής λογοτεχνίας. Η εικόνα του βρικόλακα-αριστοκράτη έτσι όπως τον γνωρίζουμε σήμερα και όπως τον εμπνεύστηκε ο Bram Stoker στον «Δράκουλα» (1897), χρωστά τη μορφή του σε σημαντικό βαθμό στην αγάπη των βικτωριανών για τον βρικόλακα Βάρνι.

Ο βρικόλακας Βάρνι πέρα από την αριστοκρατική καταγωγή του μοιράζεται πλείστα στοιχεία με τους δημοφιλείς βρικόλακες της γοτθικής λογοτεχνίας. Κάτα κύριο λόγο, η εξωτερική του εμφάνιση μοιάζει πολύ με την κλασική μορφή του βρικόλακα: Διαθέτει κυνόδοντες και το δάγκωμά του αφήνει σημάδια στο λαιμό των θυμάτων του. Επίσης, διαθέτει δυνάμεις υποβολής και υπεράνθρωπη δύναμη. Διαφοροποιείται ωστόσο στα εξής στοιχεία: Δεν φοβάται το σκόρδο και κυκλοφορεί ανενόχλητος στο φως της ημέρας. Επίσης, παρόλο που δεν έχει ανάγκη από νερό και τροφή για να επιβιώσει μπορεί να τρέφεται με ανθρώπινη τροφή. Το πιο σημαντικό όμως στοιχείο του Βάρνι είναι ότι αποτελεί τον πρώτο βρικόλακα στη γοτθική λογοτεχνία που εκφράζει έντονα σημάδια δυσαρέσκειας για τη βαμπιρική φύση του.

O ΤΖΑΚ ΜΕ ΤΑ ΕΛΑΤΗΡΙΑ ΣΤΑ ΠΟΔΙΑ ΚΑΙ Ο BATMAN

Ένας ιδιαίτερα δημοφιλής ήρωας των «ανατριχίλων της πεντάρας» ήταν ο Τζακ με τα ελατήρια στα πόδια (Spring-heeled Jack). Ο συγκεκριμένος χαρακτήρας βασίστηκε σε ένα θρύλο που ξεπήδησε μέσα από την αστική φαντασία και γρήγορα βρέθηκε να πρωταγωνιστεί στις φτηνές φυλλάδες της βικτωριανής κοινωνίας. Οι «εμφανίσεις» του αληθινού Τζακ δίχασαν και τρομοκράτησαν τους Βικτωριανούς, και οι καταγραφές των εμφανίσεων/επιθέσεών του γρήγορα έλαβαν διαστάσεις μαζικής υστερίας.

Ο μύθος κάνει λόγο για έναν ψηλόλιγνο άνδρα με κάπα που έχει τη δυνατότητα να κάνει υπερφυσικά άλματα, εξού και η σύνδεση με τα ελατήρια στα πόδια. Όσοι ισχυρίζονταν ότι τον είδαν έκαναν λόγο για μια διαβολική μορφή με γαμψά νύχια, μάτια που έβγαζαν φωτιές και στόμα που εκτόξευε μπλε αέρια στα θύματά του, τα οποία συνήθως ήταν νεαρές κοπέλες ή αστυνομικοί.

Η πρώτη καταγεγραμμένη αναφορά εμφάνισης του περίεργου αυτού ανθρώπου έγινε το 1837 στο Λονδίνο. Υπήρξαν μάλιστα και κυβερνητικοί φορείς που αναφερόμενοι σε αυτόν δημόσια επιβεβαίωσαν κατά κάποιο τρόπο την ύπαρξή του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο δήμαρχος του Λονδίνου, Sir John Cowan, ο οποίος αναφέρθηκε στον Τζακ σε ομιλία που έδωσε στις 9 Ιανουαρίου 1838.

Spring-heeled Jack

Ο Spring-Heeled Jack σκορπά τον τρόμο στο Λονδίνο, εικόνα από φυλλάδα του 1904

Ο μύθος του Τζακ με τα ελατήρια στα πόδια υπήρξε τόσο καθοριστικός που αποτέλεσε τον κεντρικό χαρακτήρα σε δεκάδες φθηνές περιοδικές εκδόσεις και θεατρικά έργα. Η εξέλιξη του χαρακτήρα μέσα από τις «ανατριχίλες της πεντάρας» παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον καθώς από αστικός μύθος γρήγορα ο Τζακ μετατράπηκε σε αντι-ήρωα στη δεκαετία του 1870 ενώ από το 1880 και μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα εμφανιζόταν ως κλασικός υπερήρωας.

Ο μύθος του Τζακ εμπλέκεται με έναν άλλο δημοφιλή μασκοφόρο ήρωα καθώς η ομοιότητα μεταξύ τους είναι πασιφανής. Συγκεκριμένα, ο Τζακ του penny dreadful “Spring-Heeled Jack: The Terror of London” ήταν ένας πλούσιος εκκεντρικός αριστοκράτης που είχε θέσει σκοπό της ζωής του να επιβάλλει το νόμο και την τάξη. Με ορμητήριό του μια μυστική κρυψώνα και με πολύ καλές τεχνολογικές γνώσεις για την εποχή του, ο Τζακ κυκλοφορούσε μεταμφιεσμένος στους δρόμους του νυχτερινού Λονδίνου και προσπαθούσε να καταπολεμήσει την αδικία και την εγκληματικότητα. Η ομοιότητα με τον Batman είναι πασιφανής γι΄αυτό και πολλοί σήμερα θεωρούν τον Τζακ άξιο πρόγονο του Σκοτεινού Ιππότη. Ο Bob Kane, δημιουργός του Batman, ισχυρίζεται ωστόσο ότι ο ήρωάς του δεν βασίζεται στον Τζακ τον οποίο και δεν γνώριζε. Κατά πόσο, λοιπόν, συνδέεται ο Τζακ του βικτωριανού penny dreadful με τον Bruce Wayne είναι άξιο έρευνας. Είναι εξαιρετικά πιθανό οι ιστορίες αυτές να πέρασαν ασυνείδητα μέσα από τη συλλογική φαντασία χωρίς ο Kane να χρειάζεται να είχε πλήρη επίγνωση του βικτωριανού θρύλου.

Σελίδα αφιερωμένη στον Spring-heeled Jack: http://www.dionysos.org.uk/SHJ1.html

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΩΝ PENNY DREADFULS

Παρόλο που τα penny dreadfuls θεωρούνται μια φθηνή μορφή τέχνης, με πολλούς να αμφισβητούν ακόμα και την κατηγοριοποίησή τους ως είδος τέχνης, είναι εξαιρετικά σημαντικό να εξετάσουμε την αξία τους με βάση το ιστορικοκοινωνικό πλαίσιο στο οποίο εμφανίστηκαν. Αφενός η διάδοσή τους ευνοήθηκε από τις δυνατότητες που έδινε η ίδια η ανάπτυξη της τυπογραφίας κάτι που μέχρι πρότινος φάνταζε αδύνατο. Αφετέρου σε αυτό συνέβαλε η και η αύξηση του πληθυσμού που μπορούσε να διαβάσει. Οι δύο αυτοί παράγοντες καθώς και το ίδιο το αντικείμενο των φθηνών αυτών εκδόσεων συνετέλεσαν στο να αγαπηθούν τόσο πολύ τα penny dreadfuls από το βρετανικό κοινό. Το μητροπολιτικό Λονδίνο της βικτωριανής εποχής ήταν ένα λαβυρινθώδες σύμπαν που ολοένα κι εξαπλωνόταν με ραγδαίους ρυθμούς, ένας κόσμος επικίνδυνος που εγκυμονούσε κινδύνους. Οι μελοδραματικές ιστορίες που βρισκόταν στο επίκεντρο των φθηνών φυλλάδων της εποχής λειτουργούσαν σε μεγάλο βαθμό ως βαλβίδα εκτόνωσης. Χαρακτηριστικό είναι ότι την ίδια θέση που καταλάμβαναν τα penny dreadfuls στη διασκέδαση των Λονδρέζων ανέλαβε να καλύψει λίγες δεκαετίες αργότερα ο κινηματογράφος, ο οποίος απευθυνόταν στο ίδιο κοινό.

Leave A Comment